Temat samobójstwa stanowi kwestię bardzo wrażliwą, ale jednocześnie niezwykle ważną. Według danych WHO (2025) odebranie sobie życia stanowi trzecią najczęstszą przyczynę śmierci osób w wieku 15-29 lat. Oznacza to, że istnieje realna konieczność budowania świadomości społecznej w tym temacie. Pomimo rosnącego zainteresowania kwestiami profilaktyki zdrowia psychicznego jakie możemy obserwować w ostatnich latach, temat samobójstwa nadal jest często pomijany.
Kryzys suicydalny traktowany jest jako społeczne tabu, którego boimy się poruszać w obawie przed negatywnymi konsekwencjami. Niechęć ta przenosi się z dyskursu publicznego na kontakty interpersonalne skutkując tym, że nawet w bliskich relacjach mamy obawy przed zadawaniem pytań o występowanie myśli samobójczych. Skutkuje to powstaniem w społeczeństwie wielu nieprawdziwych i szkodliwych mitów na temat samobójstwa, które przyczyniają się do stygmatyzacji osób doświadczających trudności.
Tymczasem badania pokazują, że odpowiednie informowanie w przestrzeni publicznej na temat profilaktyki samobójstw przyczynia się do zmniejszenia liczby podejmowanych prób oraz zachęca do skorzystania z profesjonalnej pomocy. Poniżej znajdziesz przykłady najczęściej spotykanych mitów wraz z ich wyjaśnieniem.
Mit 1. „Profilaktyka samobójstw jest sprawą wyłącznie dla specjalistów”
Oczywiście, specjaliści z zakresu zdrowia psychicznego (psycholodzy, psychoterapeuci czy psychiatrzy) posiadają profesjonalne przygotowanie do pomocy osobom w kryzysie samobójczym. Jednak zanim osoba doświadczająca takiego kryzysu trafi do ich gabinetu najpierw spotyka się ze swoim najbliższym otoczeniem — rodziną, znajomymi, współpracownikami. To oni najczęściej jako pierwsi dostrzegają niepokojące sygnały. Każdy człowiek posiada w sobie potencjał, aby udzielić tzw. pierwszej pomocy emocjonalnej, czyli wesprzeć osobę w kryzysie do momentu, w którym trafi ona pod opiekę specjalistów. Dlatego profilaktyka zachowań samobójczych jest sprawą społeczną i dotyczy każdego z nas, nie tylko profesjonalistów.
Mit 2. „Wszystkie osoby, które odbierają sobie życie zmagają się z zaburzeniami psychicznymi”
Chociaż osoby chorujące np. na depresję, schizofrenię czy chorobę afektywną dwubiegunową znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka, samobójstwo nie dotyczy wyłącznie osób z diagnozą psychiatryczną. Podjęcie próby odebrania sobie życia może dotyczyć zupełnie innych czynników np. rozpadu związku, utraty pracy czy śmierci bliskiej osoby. Dlatego nie można uznać, że to choroby i zaburzenia psychiczne leżą u podłoża każdego samobójstwa.
Mit 3. „Samobójstwu nie można zapobiec”
Szybkie zauważenie oznak kryzysu psychicznego przez osoby z najbliższego otoczenia oraz adekwatna reakcja na nie może zapobiec podjęciu próby samobójczej. Dlatego tak ważne jest rozpowszechnianie rzetelnych informacji o tym, jak wesprzeć osobę w kryzysie (np. zasad pierwszej pomocy emocjonalnej). Samobójstwo nie jest czymś nieuniknionym.
Mit 4. „Poprawa nastroju po kryzysie/próbie samobójczej oznacza, że zagrożenie minęło”
Nagła poprawa nastroju u osoby, która niedawno doświadczyła silnego kryzysu lub podjęła próbę samobójczą może być związana z podjęciem ostatecznej decyzji o śmierci. Jednostka doświadczająca kryzysu samobójczego często znajduje się na granicy życia i śmierci, co skutkuje pozostawaniem w ciągłym napięciu. W jej perspektywie podjęcie decyzji o odebraniu sobie życia może być postrzegane jako uwalniające oraz dające ulgę i poczucie celowości. Dlatego nieoczekiwana poprawa nastroju stanowi jeden z czynników ostrzegawczych. Dodatkowo należy pamiętać, że większość leków psychoaktywnych w pierwszej kolejności oddziaływają na napęd, nie na nastrój — oznacza to, że dana osoba najpierw odzyskuje energię do podjęcia działania, jednak nastrój pozostaje na tym samym poziomie lub wciąż się obniża. W związku z tym początek leczenia również może być czasem zwiększonego ryzyka podjęcia próby samobójczej.
Mit 5. „Osoba, która przeżyła próbę samobójczą nie podejmie jej drugi raz”
Wcześniejsze próby samobójcze są jednym z najpoważniejszych czynników ryzyka samobójstwa. Dlatego osoby, które próbowały odebrać sobie życie powinny być objęte szczególną opieką oraz wsparciem.
Mit 6. „Przyczyną samobójstwa jest jeden konkretny czynnik”
Samobójstwo nigdy nie ma jednej przyczyny, jednak jest składową wielu czynników. Powody, dla których ktoś rozważa odebranie sobie życia nawarstwiają się i wzajemnie na siebie oddziaływają. Mogą dotyczyć różnych sfer życia i różnić się u poszczególnych osób — problemy ekonomiczne, śmierć bliskiej osoby czy ciężka choroba somatyczna to tylko niektóre z przykładów. Każdy z tych elementów ma znaczenie i wpływa na podjęcie decyzji o samobójstwie.
Mit 7. „Osoby, które mówią o samobójstwie, nigdy nie odbierają sobie życia”
Badania wskazują, że blisko 80% osób, które planowały odebrać sobie życie wcześniej mówi o tym osobom ze swojego otoczenia. Powiązanym mitem jest również założenie, że samobójstwo przychodzi bez ostrzeżenia. W rzeczywistości, nawet jeśli osoba nie komunikuje takich zamiarów w sposób bezpośredni, często mogą występować pewne typowe symptomy (np. przygnębienie, smutek, pilne regulowanie własnych spraw, rozdawanie rzeczy).
Mit 8. „Rozmowa o samobójstwie/myślach samobójczych może do niego zachęcić”
Jest to jeden z najbardziej szkodliwych mitów, ponieważ często zniechęca osoby zauważające niebezpieczne sygnały do podjęcia interwencji. Rozmowa o myślach samobójczych jest szansą na nawiązanie szczerej relacji i udzielenie pomocy. Często jest to pierwszy krok w udzieleniu wsparcia osobie w kryzysie. Nawiązanie takiej rozmowy daje bowiem sygnał, że jej cierpienie zostało zauważone i potraktowane poważnie. Zmniejsza to poczucie osamotnienia i daje możliwość dostrzeżenia innych rozwiązań problemów. W trakcie empatycznej rozmowy możemy zachęcić osobę doświadczającą kryzysu do skorzystania z profesjonalnej pomocy.
W kontakcie z osobą w kryzysie samobójczym znajomość powyższych mitów i ich wytłumaczenia jest kluczowa. Mogą one utrudniać zrozumienie problemu oraz opóźniać naszą reakcję. Ważne jest, aby w spotkaniu z cierpieniem drugiego człowieka kierować się rzetelną wiedzą, a nie powszechnymi stereotypami. Dzięki temu możemy realnie pomóc i zapobiec tragedii. Jeśli zauważasz niepokojące sygnały u kogoś bliskiego – nie czekaj.
Jeśli jesteś w kryzysie, tutaj możesz uzyskać bezpłatną pomoc:
- Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym — 800 702 222
- Ogólnopolska Poradnia Telefoniczna dla Osób Przeżywających Kryzys Emocjonalny — 116 123
- Numer alarmowy w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia — 112
- Telefon Zaufania dla Mężczyzn — 608 271 402 (wtorek 17.00-19.00, środa 18.00-20.00, czwartek 19.00-21.00)
- Serwis internetowy Życie warte jest rozmowy
- Źródła:
Freedenthal, S. (2024). Gdy bliska osoba ma myśli samobójcze: Jak ją zrozumieć i wesprzeć oraz jak zadbać o siebie. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Witkowska, H. (2022). Życie mimo wszystko. Rozmowy o samobójstwie. Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
World Health Organization. (2024, 28 sierpnia). Suicide. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/suicide
Życie warte jest rozmowy. (n.d.). Mity na temat samobójstw. https://zwjr.pl/mity-na-temat-samobojstw
