Dom dobry czy zły — oblicza przemocy domowej

Rodzina stanowi jeden z najważniejszych elementów systemu społecznego- jest to pierwsze i naturalne środowisko, w którym uczymy się podstaw funkcjonowania w społeczeństwie. Nie dziwi więc fakt, że otoczenie rodzinne ma ogromny wpływ na nasz rozwój i przyszłe funkcjonowanie. Powinno ono stanowić miejsce bezpieczeństwa i opieki. Niestety dla wielu dom rodzinny kojarzy się z zagrożeniem i cierpieniem. Według raportu fundacji Dajemy Dzieciom Siłę (2023) około 32% dzieci doświadczyło przemocy ze strony bliskiego dorosłego, a 14 % z nich było świadkami przemocy w domu. Statystyki Niebieskiej Linii (2024) wskazują, że około 40% osób korzystających z infolinii to osoby doznające przemocy. Powyższe kwestie przekładają się na coraz większą ilość publikacji dotyczących różnych aspektów przemocy w środowisku rodzinnym, zarówno od strony naukowej, jak i kulturowej, co odzwierciedla wzrost świadomości społecznej w tym temacie.

Czy to przemoc?

Wielu z nas przemoc kojarzy się w pierwszej kolejności z fizycznym przekroczeniem granic drugiej osoby. Warto jednak pamiętać, że może ona przyjmować wiele form. Często objawy przemocy są o wiele bardziej subtelne i trudne do zidentyfikowania, przez co mogą być niezauważane przez otoczenie, a nawet samą osobę, która tej przemocy doświadcza. Do najczęstszych form przemocy należą:

• Przemoc fizyczna 

To wszelkie przejawy fizycznego naruszenia granic drugiej osoby, powodujące ból z widocznymi śladami lub ich brakiem. Niesie ze sobą ryzyko uszkodzenia ciała, chociaż nie zawsze do tego dochodzi. Może przyjmować bardzo różne formy takie jak: szarpanie, popychanie, pozostawianie w niebezpiecznym miejscu czy nieudzielnie niezbędnej pomocy.

• Przemoc psychiczna 

Ta forma przemocy może przyjmować bardzo subtelne, często niezauważalne formy. Może być związana z zastraszaniem czy kierowaniem gróźb, jednak obejmuje także werbalne obrażanie, ciągłe krytykowanie, wyśmiewanie wartości, wymuszanie posłuszeństwa i uległości czy publicznym upokarzaniem osoby (np. poprzez ujawnianie jej sekretów). Przemoc psychiczna uderza w poczucie własnej wartości i godności osoby jej doświadczającej, przez co może powodować dotkliwe szkody dla zdrowia psychicznego. Niestety często jest pomijana i bagatelizowana.  

• Przemoc seksualna 

To zmuszanie osoby do aktywności seksualnej. Związana jest z zachowaniami dążącymi do podjęcia pożycia seksualnego z drugą osobą bez jej wyraźnej zgody. Przymus może polegać na użyciu siły fizycznej, groźbach jej użycia czy szantażu emocjonalnym. Może być związana z bezpośrednich przekroczeniem granic fizycznych w sferze seksualnej, ale również wyśmiewanie wyglądu, krytykę zachowań seksualnych czy udostępnianie publicznie informacji o życiu seksualnym.

• Przemoc ekonomiczna 

To forma przemocy, w której osoba ją stosująca wykorzystuje zasoby materialne i finansowe, aby kontrolować i podporządkować sobie drugą osobę. Może przejawiać się poprzez ograniczanie dostępu do pieniędzy, zabieranie wynagrodzenia czy uniemożliwianie podjęcia pracy zarobkowej. Prowadzi to do finansowego uzależnienia i utraty niezależności. 

• Wiktymizacja pośrednia

Jest szczególna kategoria przemocy, odnosząca się głównie do dzieci. Oznacza bycie świadkiem przemocy rodziców lub innych domowników wobec siebie lub wobec innych dzieci. W wielu przypadkach niesie ona dla młodych świadków podobne konsekwencje jak bezpośrednie doświadczenie przemocy. 

Przemoc nie ma płci 

Statystyki wskazują, że przemocy w rodzinie częściej doświadczają kobiety, co przekłada się na społeczne postrzeganie tego problemu. Jednak należy pamiętać, że przemocą mogą być dotknięci również mężczyźni. Często tego typu doświadczenia wiążą się z dużym wstydem, poczuciem upokorzenia, a nawet poczuciem winy, co skutecznie może zniechęcić osoby doświadczające przemocy (zarówno kobiety, jak i mężczyzn) do sięgania po pomoc. Należy pamiętać, że przemoc nigdy nie jest winą osoby jej doświadczającej, a samo zjawisko może dotyczyć każdego niezależnie od wieku, płci czy statusu materialnego.

Skutki przemocy 

Doświadczenie przemocy, niezależnie od jej rodzaju, może wiązać się z wieloma trudnościami w sferze fizycznej, emocjonalnej czy nawet poznawczej. Skutki przemocy mogą być bardzo zindywidualizowane i zależeć od wielu czynników, takich jak np. częstotliwość doświadczeń przemocowych, relacja z osobą stosującą przemoc czy indywidualne cechy osoby na nią narażonej. Przemoc może powodować realne uszkodzenia ciała, powstałe w wyniku bezpośredniego użycia siły fizycznej. Jednak wiąże się ona także z wieloma trudnościami psychicznymi np. trudnościami w regulacji emocji i relacjach interpersonalnych, które mogą realnie wpływać na jakość życia nawet wiele lat po doświadczeniu przemocy czy skutkować rozwojem zaburzeń psychicznych. Może wiązać się także z objawami poznawczymi takimi jak: zaburzenia pamięci, uwagi i koncentracji. 

Terapia rodzinna 

Pomocy terapeutycznej w przypadku przemocy w rodzinie często wymaga cały system rodzinny. W związku z tym jednym ze sposobów pomocy w tego typu sytuacjach jest terapia rodzinna, która obejmuje zazwyczaj kilka kluczowych elementów:

• Nawiązanie kontaktu 

Jest to przestrzeń, w czasie której rodzina i terapeuta/terapeuci mają okazję się poznać. Na tym etapie ważne jest również wzbudzenie w członkach rodziny wewnętrznej motywacji do zmiany. 

• Opis trudności rodziny

W pracy terapeutycznej niezwykle ważne jest dokładne opisanie trudności, z jakimi mierzy się rodzina. Nie tylko stanowi to punkt wyjścia dla dalszej terapii, ale również pomaga członkom rodziny uznać realność problemu i ułatwia utrzymanie motywacji do zmiany. Możliwość podzielenia się z terapeutą doznanymi krzywdami daje także osobom doświadczającym przemocy poczucie bycia wysłuchanym oraz tworzy przestrzeń na wyrażenie długo skrywanych emocji.

• Uzgodnienie warunków współpracy 

Na tym etapie rodzina wraz z terapeutami wspólnie ustala cele terapeutyczne. W przypadku rodzin, w których występuje przemoc, elementem niezbędnym do dalszej współpracy jest ocena zachowań przemocowych jako szkodliwych i niedopuszczalnych.

• Kontynuowanie terapii na głębszym poziomie

Przemoc w rodzinie często jest przejawem głębszych problemów, z którymi mierzą się poszczególni jej członkowie lub cały system. Praca nad źródłami tych trudności pozwala wyeliminować czynniki leżące u podstaw zachowań przemocowych oraz podtrzymać zmiany w zachowaniu.

Terapia rodzinna umożliwia:

• Stworzenie bezpiecznej przestrzeni do swobodnego wyrażenia swoich uczuć i potrzeb;
• Zwiększenie świadomości członków rodziny na temat procesów zachodzących w relacji i ich skutków;
• Dostrzeżenie dysfunkcyjnych schematów funkcjonowania rodziny;
• Wypracowanie nowych, zdrowszych sposobów radzenia sobie z trudnościami;
• Budowanie wzajemnego szacunku i empatii;
• Poprawę komunikacji między członkami rodziny. 

Jeśli Ty bądź ktoś z Twoich bliskich doświadczacie przemocy, tutaj możecie znaleźć pomoc:

• W sytuacji zagrożenia życia- 112
• Ogólnopolski telefon dla ofiar przemocy w rodzinie „Niebieska Linia” 800 120 002 
• Telefon dla Osób Dorosłych w Kryzysie Emocjonalnym- 116 123
• Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży- 116 111
• Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka- 800 12 12 12
• Telefon interwencyjny Centrum Praw Kobiet- 600 070 717
• Telefon Zaufania dla Mężczyzn- 608 271 402 (wtorek 17.00-19.00, środa 18.00-20.00, czwartek 19.00-21.00)

• Źródła:

• Dudzik, I., Bielecka, G. (2020). Przejawy przemocy domowej w Polsce. Edukacja, Terapia, Opieka, 2, 70-80.

  Izdebski, R., Szaszkiewicz, W. (2003). Terapia systemowa rodziny z przemocą. Dziecko krzywdzone, 2(4), 59-67.

  Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”. (2024). Raport podsumowujący działalność Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” w lutym 2024 roku.

  Wójcik, Sz., Szumiał, Sz. (2023). Skala i uwarunkowania przemocy domowej wobec dzieci i wiktymizacji pośredniej- wyniki Diagnozy przemocy wobec dzieci w Polsce 2023. Dziecko krzywdzone, 22(4), 12-36.