Badania wskazują, że pielęgnacja roślin i kontakt z nimi może znacząco przyczyniać się do redukcji stresu i napięcia, poprawy samopoczucia, regeneracji funkcji poznawczych oraz wzmocnienia relacji społecznych. Nie dziwi więc fakt, że zaczęto szukać terapeutycznej możliwości wykorzystania zdrowotnego wpływu natury na stan psychofizyczny człowieka. W ten sposób narodziła się hortiterapia (ogrodoterapia) — metoda terapii wykorzystująca prace ogrodnicze w celu poprawy funkcjonowania pacjentów. Nie ogranicza się ona jednak wyłącznie do wsparcia dobrostanu psychicznego. Ze względu na konieczność wykonywania aktywności fizycznej związanej z utrzymaniem ogrodu, hortiterapia może także wspomagać rekonwalescencję pacjentów po udarach, wypadkach czy porażeniach. Według badań hortiterapia może poprawiać funkcjonowanie człowieka w czterech obszarach: fizycznym, społecznym, psychologicznym i poznawczym. W kontekście rehabilitacyjnym polecana jest m.in. dla dzieci z zaniżoną samooceną, osób z ADHD czy niepełnosprawnością intelektualną. W związku z tym warto przyjrzeć się możliwym zaletom łączenia specjalistycznej opieki medycznej i psychologicznej z praktykami ogrodniczymi.
Rehabilitacja fizyczna
Hortiterapia może być stosowana jako metoda wspomagająca rehabilitację osób doświadczających trudności fizycznych — osób starszych, po udarach, wypadkach czy z niepełnosprawnością ruchową. Ogrody stanowią bezpieczną przestrzeń, w której pielęgnacja roślin staje się realnym treningiem stymulującym psychicznie i poznawczo (Dudkiewicz i in., 2018). Dzięki temu osoby te mogą doświadczyć wszechstronnych oddziaływań zdrowotnych wykonując jedną czynność. Hortiterapia przyczynia się nie tylko do poprawy funkcjonowania w obszarach dotkniętych trudnościami, ale także pomaga dłużej zachować sprawność fizyczną i psychiczną, przez co może być traktowana jako oddziaływanie profilaktyczne. Istnieją badania wskazujące, że uwzględnienie ogrodów w wewnętrznych i zewnętrznych przestrzeniach szpitalnych może przyczyniać się do lepszych wyników leczenia, krótszego czasu hospitalizacji i zmniejszenia ilości stosowanych leków (Dudkiewicz i in., 2018, za: Ulrich, 2002). Pracę w ogrodzie można także wykorzystać w celu poprawy zdolności manualnych u dzieci — sadzenie roślin czy użytkowanie narzędzi ogrodniczych stanowi dobry sposób ćwiczenia motoryki małej (celowych, precyzyjnych ruchów). Dlatego możliwymi przestrzeniami wykorzystania tego typu oddziaływań mogą być, poza prywatnymi ogrodami, także szpitale, domy opieki, placówki rehabilitacyjne czy nawet przedszkola.
Wsparcie relacji społecznych
Ogrody mogą być przestrzenią wspierającą inicjowanie interakcji społecznych oraz budowanie sieci wsparcia (Wojcieszek-Zbierska, 2024). Jest to szczególnie istotne w kontekście profilaktyki zdrowia psychicznego; dobre, bliskie relacje z innymi ludźmi zapobiegają rozwojowi zaburzeń psychicznych, pomagają nam lepiej radzić sobie z trudnościami i kryzysami. W kontekście ogrodnictwa, wspólne pielęgnowanie roślin może stanowić sposób wyrażania siebie, swoich wartości i postrzegania świata. W przypadku dzieci biorących udział w zajęciach ogrodniczych zaobserwowano poprawę relacji z rówieśnikami (Dudkiewicz i in., 2018). Pielęgnowanie ogrodu jest aktywnością ukierunkowaną na cel, wymaga umiejętności komunikacyjnych i współpracy w grupie. Dzięki temu można wykorzystać ją jako element socjalizacji dzieci oraz sposób nauki podstawowych umiejętności społecznych. Badania wskazują także na użyteczność tej formy oddziaływań w programach resocjalizacyjnych dla młodzieży, gdzie praca w ogrodzie wiązała się ze zmniejszeniem poziomu agresji (Dudkiewicz i in., 2018, za: Choi i Son, 2000). Pozytywny wpływ ogrodnictwa na relacje społeczne jest szczególnie ważny w kontekście osób starszych, które często narażone są na samotność i poczucie odrzucenia. Dla tej grupy taka aktywność może stanowić sposób poszerzania kręgów społecznych i zmniejszania psychicznego dyskomfortu. Ponadto stymulacja kontaktów interpersonalnych jest ważnym elementem terapeutycznym w przypadku chorób neurodegeneratywnych takich jak demencja.
Poprawa funkcjonowania psychicznego
Samo przebywanie wśród natury może przyczynić się do zmniejszenia stresu oraz poprawy regulacji napięcia. Badania wskazują, że pozytywny wpływ na samopoczucie mają ogrody z dużą ilością zieleni, kwiatów i naturalnych materiałów. Niepożądane natomiast są surowe przestrzenie (betonowe, szklane) czy hałas miejski (Whitehouse i in., 2001). Szczególnie dobry wpływ hortiterapii obserwujemy u dzieci — przyczynia się ona do poprawy kreatywności, zwiększenia ciekawości poznawczej i motywacji do nauki, podnosi pewność siebie i obniża poziom stresu (Waliczek i in., 2001). Wszystko to pozytywnie wpływa na rozwój osobowości młodego człowieka — uczy samodyscypliny oraz buduje poczucie opiekuńczości i odpowiedzialności za innych. Zielone przestrzenie kojarzą się ze spokojem i wyciszeniem, przez co ta forma terapii może być pomocna dla osób lękowych lub próbujących odzyskać stabilność psychiczną po trudnych doświadczeniach, np. diagnozie choroby czy niepełnosprawności. Samo zastosowanie roślin w miejscach terapeutycznych (szpitale, przychodnie, poradnie zdrowia psychicznego) sprzyja budowaniu poczucia bezpieczeństwa u osób z nich korzystających (Dudkiewicz i in., 2018 za: Latkowska, 2008).
Poprawa zdolności poznawczych
Spokój ogrodu sprzyja regeneracji funkcji poznawczych, głównie poprawie pamięci i koncentracji uwagi. Stan równowagi osiągany w trakcie pielęgnacji roślin pozytywnie wpływa na układ nerwowy, co wspomaga działanie pamięci operacyjnej i zdolności uczenia się. Stanowi także trening funkcji wzrokowo-przestrzennych oraz umiejętności planowania. Ten aspekt hortiterapii jest szczególnie użyteczny w rehabilitacji umiejętności poznawczych w przebiegu demencji — poprzez stymulację wspomnień i wywoływanie pozytywnych emocji wspiera funkcjonowanie i zwiększa samodzielność pacjentów (Borgen i Guldahl, 2010).
Hortiterapia może stanowić dobre uzupełnienie specjalistycznych oddziaływań leczniczych. Ogrodnictwo samo w sobie nie zastąpi oczywiście konsultacji psychologicznych, psychoterapii czy farmakoterapii, jednak może wspomóc szybszy powrót do zdrowia oraz adaptację do choroby czy niepełnosprawności, co może znacząco podnieść jakość życia. Hortiterapia jest doskonałą przestrzenią działań leczenia środowiskowego — osoby w niej uczestniczące uczą się nowych umiejętności w codziennych sytuacjach, mogą przetestować zdobytą wiedzę w naturalnych okolicznościach, co realnie zwiększa ich samodzielność oraz kompetencje w zakresie funkcjonowania psychospołecznego, fizycznego i poznawczego.
- Źródła:
Borgen, L. i Guldahl, A. S. (2011). Great-granny’s Garden: A living archive and a sensory garden. Biodiversity and Conservation, 20(2), 441–449. https://doi.org/10.1007/s10531-010-9931-9
Dudkiewicz, M., Pudelska, K., Parzymies, M. i Durlak, W. (2018). Rola hortiterapii i bukieciarstwa w leczeniu dzieci i dorosłych. Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych, 67(4), 813–821.
Waliczek, T. M., Zajicek, J. M. i Lineberger, R. D. (2001). The effect of school gardens on self-esteem and interpersonal relationships of children and adolescents. HortTechnology, 11(3), 466–468. https://doi.org/10.21273/HORTTECH.11.3.466
Whitehouse, S., Varni, J. W., Seid, M., Cooper-Marcus, C., Ensberg, M. J., Jacobs, J. R. i Mehlenbeck, R. S. (2001). Evaluating a children’s hospital garden environment: Utilization and consumer satisfaction. Journal of Environmental Psychology, 21(3), 301–314. https://doi.org/10.1006/jevp.2001.0224
Wojcieszak-Zbierska, M. (2024). Rola ogrodów społecznych w kształtowaniu relacji społecznych. Turystyka i Rozwój Regionalny, 22, 143–155. https://doi.org/10.22630/TIRR.2024.22.25
