Jak rozmawiać z dzieckiem w kryzysie emocjonalnym?

Zauważenie cierpienia jest pierwszym krokiem do pomocy — to dzięki uważności na niepokojące zmiany możemy wychwycić moment, w którym powinniśmy zareagować. Następnym etapem jest szczera rozmowa z dzieckiem lub nastolatkiem w atmosferze otwartości i zaufania. To niezwykle ważny moment, gdyż nie tylko pozwala nam ocenić sytuację i zagrożenie, ale także daje młodemu człowiekowi sygnał, że jego trudności zostały zauważone oraz (przede wszystkim) nie zostanie z nimi sam. Jednocześnie jest to etap, który u wielu rodziców budzi obawę. Jak zacząć taką rozmowę? Co powiedzieć, a czego lepiej nie mówić? Poniżej znajdziesz kilka wskazówek, jak przeprowadzić taką rozmowę i udzielić wsparcia swojemu dziecku.

Odpowiednie miejsce i czas 

Rozmowa o kryzysie może być trudna dla obu stron (rodziców i dzieci), gdyż wiąże się z koniecznością odsłonięcia swoich uczuć. Dla wielu osób kryzys oznacza także silne poczucie wstydu, gdyż postrzegany jest jako oznaka słabości. W związku z tym do takiej rozmowy należy się wcześniej przygotować, zaczynając od odpowiedniego miejsca i czasu. Rozmowa telefoniczna czy głośna restauracja nie są do tego odpowiednie. Należy zadbać o to, aby przestrzeń rozmowy zapewniała prywatność i spokój, kojarzyła się z bezpieczeństwem. Może to być miejsce, w którym dziecko czuje się najbardziej komfortowo. Należy zarezerwować odpowiednią ilość czasu, aby uniknąć pośpiechu i presji. Zachowaj spokój i łagodność podczas kontaktu oraz wyraź potrzebę zrozumienia i pomocy. Warto także docenić samą chęć rozmowy ze strony dziecka, która często jest dla niego trudną decyzją.

Zauważ

Rozmowę warto zacząć od wskazania zachowania lub zachowań, które Cię niepokoją. Opieraj się na konkretnych przykładach, unikając przy tym oceniania i wartościowania — odnoś się do faktów, a nie własnych przypuszczeń i opinii. Zauważenie trudności to pierwszy krok do rozmowy — daje sygnał, że dziecko lub nastolatek nie jest osamotniony w swoich przeżyciach i ma kogoś, kto może pomóc mu w rozwiązaniu problemu.

Przykładowe komunikaty:

• „Widzę, że ostatnio jesteś bardziej smutny/a.”
• „Ostatnio coraz rzadziej spotykasz się ze znajomymi.”
• „Ostatnio praktycznie nie śpisz w nocy.”
• „Od pewnego czasu wydajesz się być poddenerwowany/a.”

Zapytaj

Sam sposób zadania pytania o kryzys również jest ważny. Należy zrobić to łagodnie, jednocześnie w stanowczy sposób mówiąc o tym, co nas niepokoi. Bądź konkretny i nie próbuj umniejszać bądź bagatelizować trudnych słów. Bardzo szkodliwym mitem jest przekonanie, że bezpośrednie zapytanie osoby o to, czy doświadcza kryzysu (zwłaszcza samobójczego) może sprowokować ją do targnięcia się na własne życie. W rzeczywistości rozpoczęcie rozmowy pozwala uwolnić nagromadzone napięcie, co często przynosi ulgę. Nie należy zatem unikać pytań o doświadczane trudności — dajemy tym sygnał zaangażowania i chęci pomocy. 

Pamiętaj, że głównym źródłem informacji o Twoim dziecku jest ono samo. Dlatego ocenę sytuacji należy zacząć od życzliwego i otwartego wysłuchania. Rozpoczynając rozmowę możesz powołać się na model komunikacyjny FUKO (Łuba, 2022).

• FAKT — powołaj się na konkretne zachowanie młodej osoby:
  „Ostatnio nie chcesz spotykać się ze znajomymi, a zawsze bardzo to lubiłeś/łaś.”
  
  
• UCZUCIA — wyraź swoje emocje związane z zaobserwowanym zachowaniem:
  „Bardzo mnie to niepokoi, martwię się o Ciebie.”
  
  
• KONTEKST — przedstaw, w jaki sposób interpretujesz zachowanie dziecka/nastolatka:
  „Obawiam się, że może to świadczyć o tym, że mierzysz się z jakimiś trudnościami.”
  
  
• OCZEKIWANIE — prośba do dziecka/nastolatka:
  „Proszę, porozmawiaj ze mną i opowiedz mi o tym, co Cię trapi.”
  

Zaakceptuj 

Wysłuchaj tego, co mówi dziecko/nastolatek bez osądzania — nie przerywaj ani nie pouczaj. Pokaż mu, że traktujesz jego wyznania poważnie. Nie umniejszaj problemom — dla dorosłych problemy dzieci mogą często wydawać się błahe. Jednak należy pamiętać, że dla młodego człowieka, który dopiero uczy się budować relacje i rozwiązywać problemy, niektóre trudności mogą wydawać się nie do przejścia. Spróbuj zrozumieć emocje towarzyszące dziecku — możesz posłużyć się odzwierciedleniem, czyli zauważyć i nazwać uczucia, które u niego/niej dostrzegasz (np.: „Widzę, że ten temat wywołuje w Tobie duży smutek.”). Akceptacja daje przestrzeń do zmiany — daje poczucie bezpieczeństwa i oparcia w kimś, kto będzie towarzyszył nam w kryzysie.

Zareaguj

Reakcja dorosłych na komunikat o kryzysie jest bardzo ważna. Dzieci i nastolatkowie potrzebują poczuć, że mają oparcie w kimś zaufanym, kto posiada zasoby, aby im pomóc. Ważną rolą rodziców/opiekunów jest wskazanie możliwości i alternatyw rozwiązania problemu — w zależności od typu kryzysu może to być przygotowanie wspólnego planu działania, podjęcie konkretnych działań lub skorzystanie z pomocy specjalisty z zakresu zdrowia psychicznego. W ostatnim przypadku rodzic powinien pomóc zmniejszyć lęk i poczucie niepewności, które może towarzyszyć dziecku/nastolatkowi w kryzysie w kontekście sięgnięcia po profesjonalną pomoc. Pierwsza wizyta u psychologa, psychoterapeuty czy psychiatry często może być w opinii młodego człowieka naznaczona negatywnymi konotacjami („do psychologa chodzą tylko chorzy psychicznie”, „skorzystanie z pomocy to wstyd i oznaka słabości”). Niezwykle istotną rolą rodzica w tej sytuacji jest neutralizacja tych negatywnych przekonań, które często zniechęcają młode osoby do współpracy ze specjalistą. Należy podkreślić, że poproszenie o pomoc jest wyrazem odwagi i dbania o siebie oraz nie trzeba z tego powodu odczuwać wstydu. Można docenić sam fakt tego, że dziecko/nastolatek zdecydował się otworzyć przed rodzicami — warto podkreślić, jak bardzo doceniacie zaufanie, którym Cię obdarzono. 

Pamiętajcie, że nie musisz wiedzieć, jak postąpić w każdej sytuacji. Kryzys dziecka/nastolatka jest trudny także dla rodziców. Jeżeli obawiacie się o jego/jej zdrowie, warto skorzystać z pomocy specjalistów — psychologów, psychoterapeutów lub psychiatrów. Osoby te są szkolone do pomocy osobom w kryzysie oraz ich rodzinom, dzięki czemu mogą być cennym wsparciem także dla Was (np. poprzez udzielenie rzetelnych informacji). W przypadku podejrzenia bezpośredniego zagrożenia życia (np.: intensywnych myśli samobójczych, tendencji lub wyraźnego planu) należy niezwłocznie wezwać zespół ratownictwa medycznego lub udać się na najbliższą izbę przyjęć szpitala.  

—

Jeśli jesteś w kryzysie emocjonalnym lub ktoś z Twoich bliskich potrzebuje wsparcia, nie zwlekaj z sięgnięciem po pomoc. CALMNEST Poradnia Diagnostyczno-Terapeutyczna w Śródmieściu w Łodzi oferuje konsultacje psychologiczne, psychoterapię oraz możliwość skorzystania z bezpłatnej 15-minutowej konsultacji wstępnej. Jeśli szukasz psychologa w centrum Łodzi lub psychoterapii w Śródmieściu, zapraszamy do kontaktu.

• Źródła:

• Kicińska, L., Palma, J. (2023). Pierwsza pomoc emocjonalna. Poradnik. Fundacja Adamed

  Łuba M., Pierwsza pomoc emocjonalna w kryzysie psychicznym ucznia, [w:] Łuba M., Palma J., Witkowska H., Interwencje po śmierci samobójczej – o znaczeniu i potrzebie działań postwencyjnych w szkole, Warszawa 2022.

  Szwajca, K., Kansy, M., Kasprzak, P., Markiewicz, K., Szwajca, M. (2019). Rola rodziny i osób bliskich w promocji zdrowia psychicznego i w zapobieganiu zachowaniom autodestruktywnym u młodzieży. Poradnik dla rodziców. Fundacja Wielogłosu.