Coraz częściej można spotkać się z informacjami o złym stanie zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży. Badania wskazują, że młodzi ludzie mierzą się z takimi problemami jak lęk, depresja, zaburzenia odżywiania, trudności w relacjach interpersonalnych i w akceptacji samych siebie, a także myślami i zachowaniami samobójczymi. Problemem, który coraz częściej pojawia się w doświadczeniach młodych ludzi, jest bycie ofiarą przemocy, która może dotykać ich w różnych środowiskach — szkolnym i koleżeńskim (przemoc rówieśnicza, w kontakcie z nauczycielami), sportowym, rodzinnym oraz cyfrowym (cyberprzemoc). Doniesienia te w naturalny sposób budzą lęk, szczególnie u rodziców, którzy starają się uchronić swoje dzieci przed takimi doświadczeniami. Niezbędna jest świadomość objawów wskazujących, że dziecko przechodzi trudny okres i wymaga wsparcia.
Podstawa to dobra relacja
Elementem wspólnym większości kryzysów u dzieci i młodzieży jest widoczna zmiana w zachowaniu lub sposobie bycia. Cisza tam, gdzie zazwyczaj pojawiały się rozmowy, izolowanie się zamiast bliskości czy nagłe trudności w szkole to sytuacje, które często niepokoją rodziców. Każda niecodzienna zmiana w zachowaniu dziecka powinna być przyjęta z uważnością, gdyż może stanowić zarówno objaw naturalnych procesów rozwojowych, jak i poważnego kryzysu. To właśnie wtedy kluczowa staje się relacja — dobre poznanie dziecka pozwala zauważyć zmianę. Bliska relacja z rodzicem zapewnia dziecku poczucie bezpieczeństwa oraz pozwala poczuć się zauważonym i wysłuchanym. Zadbanie o odpowiednią interakcję stwarza przestrzeń na zrozumienie, wsparcie, a także realną pomoc. Dlatego to właśnie dobra relacja rodzic-dziecko stanowi podstawę działań, mających na celu poprawę samopoczucia dziecka.
Sygnały ostrzegawcze
Poniższe sygnały nie są jednoznacznym potwierdzeniem, że dziecko przeżywa kryzys. Mogą jednak stanowić wskazanie, że potrzebuje ono wsparcia. Do cech charakterystycznych funkcjonowania osoby w kryzysie należą m.in.:
Doświadczanie silnego, przewlekłego stresu
Nagromadzenie trudnych uczuć i poczucie bezradności w radzeniu sobie z nimi skutkuje wysokim poziomem napięcia, które realnie utrudnia funkcjonowanie. Wpływa ono negatywnie na procesy myślowe, fizjologiczne czy hormonalne, co utrudnia racjonalną analizę sytuacji i poszukiwanie rozwiązań.
Przytłoczenie emocjonalne
Osoba w kryzysie może odczuwać takie emocje jak złość, lęk, żal, rozpacz, poczucie winy, wstyd.
Poczucie bezsilności i beznadziei
Osobie w kryzysie ciężko jest dostrzec nadzieję na pozytywne rozwiązanie jej problemów.
Izolacja i osamotnienie
Osoba w kryzysie może nie dostrzegać wsparcia, które oferują jej ludzie wokół. Uznaje, że jest sama ze swoimi trudnościami i nie ma nikogo, kto mógłby jej pomóc. Często wiąże się to także z unikaniem kontaktów społecznych.
Trudności poznawcze
Osoby w kryzysie mogą mieć trudności związane z przeciążeniem układu nerwowego, objawiające się m.in. problemami w zakresie koncentracji uwagi, zapamiętywania i wydobywania z pamięci. Może to przekładać się na pojawianie się trudności szkolnych.
Impulsywne i destrukcyjne zachowania
Obejmujące takie zachowania jak: agresja, nadużywanie substancji, wycofanie z kontaktów społecznych, rezygnacja z przyjemności, nadmierne reakcje emocjonalne.
Problemy somatyczne
Obejmują m.in.: problemy ze snem (bezsenność lub nadmierna senność), problemy z jedzeniem (utrata lub nadmierny apetyt), przewlekłe zmęczenie, bóle głowy, brzucha, mięśni, częste infekcje.
Obniżenie nastroju (smutek, przygnębienie, płaczliwość), jego wahania lub drażliwość
Obniżenie samooceny
Zaniedbywanie higieny
Zobojętnienie i apatia
Niepokojące komunikaty
Np. „Moje życie nie ma sensu”, „Jestem beznadziejny”, „Jestem nikomu niepotrzebny”.
Myśli, tendencje oraz próby samobójcze
Jeśli stan zdrowia Twojego dziecka budzi w tobie niepokój, warto skonsultować się ze specjalistą z zakresu zdrowia psychicznego — psychologiem lub lekarzem psychiatrą. Gdy uznasz, że życie Twojego dziecka jest zagrożone (intensywne myśli czy groźby samobójcze) należy niezwłocznie wezwać zespół ratownictwa medycznego lub udać się na najbliższą izbę przyjęć szpitala.
Budowanie dobrej relacji rodzic-dziecko
Budowanie zdrowej relacji jest łatwiejsze, gdy opiera się na świadomych aktywnościach wypełniających codzienność rodziny. Ważnym elementem jest to, aby zacząć wprowadzać je do wspólnej rutyny jeszcze zanim pojawi się kryzys — pozwoli to stworzyć zasoby wspierające radzenie sobie z ewentualnymi trudnościami w przyszłości. Poniżej znajdziesz kilka wskazówek, które mogą pomóc budować relację z dzieckiem.
Dbanie o relację
Relacja między rodzicami jest ważnym aspektem wpływającym na rozwój młodego człowieka. Dziecko bowiem od najmłodszych lat obserwuje więź tworzącą się między rodzicami, która staje się dla niego pierwszym wzorem budowania relacji między osobami, a także z samym sobą. Schematy te mogą być później powtarzane w relacjach przyjacielskich, romantycznych oraz rodzinnych.
Planowanie wspólnych aktywności
Zastanów się, jakie aktywności zbliżają rodzinę. Które z nich można wykonywać razem? Zaangażowanie się we wspólne plany pomaga budować mocne więzi między rodzicami i dziećmi, rozwijać zaufanie oraz poczucie jedności i bezpieczeństwa. Szczególnym rodzajem takiej aktywności są wspólne posiłki, które tworzą przestrzeń do rozmowy, śmiechu oraz dzielenia się swoimi trudnościami i przemyśleniami. Wprowadzanie takich aktywności warto zacząć, gdy dzieci są jeszcze małe, pamiętając jednocześnie o otwartości na ewentualne zmiany preferencji dziecka (związane np. z dorastaniem).
Otwartość na dyskusję
Podejdź do dialogu z ciekawością i otwartością, zapewnij o chęci zrozumienia i pomocy. Dzieci często obawiają się, że ich zdanie nie ma dla rodziców znaczenia, więc nie ma sensu, aby się nim dzielili. Wspólnie ustalcie, że w rozmowie kierujecie się wzajemnym szacunkiem — każdy ma prawo podać swoje argumenty i propozycje. Takie podejście daje szanse na znalezienie wspólnego rozwiązania.
Wspieranie ciekawości dziecka
Pozwól dziecku próbować różnych pasji, zachęcaj do zaangażowania w poszukiwaniu własnej ścieżki, nawet jeśli nie jest ona zgodna z Twoimi oczekiwaniami. Zapewnij o swojej akceptacji i chęci wsparcia. Zadawaj pytania o pasje swojego dziecka — dzięki temu może uda się Wam znaleźć wspólny język na kolejnych płaszczyznach. Odkrywanie siebie przez dziecko może wiązać się także z eksperymentowaniem w kwestii wyglądu czy stylu, które to (jeśli nie są zagrażające lub nieakceptowalne społecznie) stanowią naturalny etap jego rozwoju.
Obserwacja własnych reakcji
We wczesnych latach życia rodzice są dla dziecka autorytetem — to na podstawie obserwacji ich zachowań, rozmów i interakcji tworzy ono swój obraz „bycia” w relacji z innymi. Warto zatem zastanowić się nad własnymi schematami — skąd biorą się moje zachowania, jakie sytuacje budzą we mnie największą złość, kiedy ciężko jest mi zachować spokój. Odpowiedzi na te pytania mogą pomóc ocenić, które trudności dotyczą zachowań dziecka, a które mogą być wynikiem Twoich własnych emocji lub przeszłych doświadczeń.
Bycie rodzicem często wiąże się z różnymi trudnościami. Nie trzeba pozostawać z nimi samemu. W sytuacji przeciążenia, poczucia osamotnienia lub pojawiających się wątpliwości warto skorzystać z profesjonalnej pomocy. Konsultacja psychologiczna, psychoterapeutyczna lub udział w grupach wsparcia dla rodziców mogą pomóc w wyrażeniu obaw, lepszym zrozumieniu własnych emocji oraz w nauce skutecznych sposobów radzenia sobie z nimi.
- Źródła:
Barlińska, J., Lalak, D., Winiewski, M., Orzechowska, K. (2021). Co sprzyja myślom samobójczym wśród dzieci i młodzieży- analiza na podstawie danych odbiorców pomocy online 116 111- telefonu zaufania dla dzieci i młodzieży. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 20(3), 81-96.
Kicińska, L., Palma, J. (2023). Pierwsza pomoc emocjonalna. Poradnik. Fundacja Adamed
Szwajca, K., Kansy, M., Kasprzak, P., Markiewicz, K., Szwajca, M. (2019). Rola rodziny i osób bliskich w promocji zdrowia psychicznego i w zapobieganiu zachowaniom autodestruktywnym u młodzieży. Poradnik dla rodziców. Fundacja Wielogłosu.
