Jednym z powszechnych mitów na temat samobójstwa jest założenie, że zachowania samobójcze podejmuje jedynie wąska grupa osób, najczęściej zmagających się z zaburzeniami psychicznymi. Tymczasem badania wskazują, że kryzys samobójczy może dotknąć każdego, niezależnie od wieku, płci czy statusu społecznego. Nie jest on wynikiem pojedynczej sytuacji, lecz stopniowego narastania poczucia osamotnienia i bezradności. Jego charakterystycznym elementem jest tzw. zawężenie poznawcze — osoba w kryzysie nie jest w stanie dostrzec innych rozwiązań swoich problemów niż odebranie sobie życia, postrzega swoją sytuację jako nierozwiązywalną. Cały jej świat skupia się wokół cierpienia, które przysłania wszystko inne.
Nie dziwi więc fakt, że w wielu przypadkach bliscy osób doświadczających takiego kryzysu boją się poruszać ten temat w obawie, że mogą jedynie zaszkodzić. Czują, że nie mają wiedzy, aby udzielić potrzebnego wsparcia. Niestety skutkuje to jeszcze większym poczuciem osamotnienia odczuwanym przez osobę w kryzysie, gdyż pozbawia ją jednego z najważniejszych czynników chroniących — obecności i bliskości drugiego człowieka.
Prawdą jest natomiast to, że każdy z nas posiada w sobie potencjał, aby udzielić tzw. pierwszej pomocy emocjonalnej, a odpowiednia reakcja otoczenia może dać przestrzeń na znalezienie nowych rozwiązań oraz zachęcić do skorzystania z profesjonalnej pomocy.
Zauważyć kryzys
Pierwszym elementem wsparcia w kryzysie samobójczym jest zauważenie jego oznak. Często już samo zwrócenie uwagi na cierpienie drugiej osoby jest elementem interwencji — dajemy tym samym sygnał, że dostrzegamy jej zmagania i nie musi ona pozostawać z nimi sama. Objawy kryzysu mogą być różne i silnie zindywidualizowane — zależą m.in. od wieku, osobowości czy sytuacji życiowej. Jednak ich wspólną cechą jest nagła, niecodzienna i nienaturalna zmiana w zachowaniu.
Najczęstszymi sygnałami mogącymi świadczyć o występowaniu kryzysu samobójczego, które powinny wzbudzić naszą czujność, są m.in.:
nagłe porządkowanie spraw — przekazywanie „ostatniej woli”, sporządzanie testamentu;
pożegnania i godzenie się z bliskimi;
nagła poprawa samopoczucia u osoby po doświadczeniu ciężkiego kryzysu;
komunikowanie chęci popełnienia samobójstwa lub rozważania o śmierci — np. „lepiej byłoby wam beze mnie”, „następne święta spędzicie beze mnie”.
Rozmowa
Podstawowym elementem wsparcia w kryzysie samobójczym jest szczera i empatyczna rozmowa. Jednak często jest ona również etapem, który budzi najwięcej obaw u osób podejmujących interwencję — mogą one odczuwać lęk przed „pogorszeniem sytuacji” przez brak profesjonalnej wiedzy. „Co, jeśli nie będę wiedzieć, co odpowiedzieć?” albo „Co, jeśli on/ona faktycznie ma myśli samobójcze?” to tylko niektóre z pytań, które mogą pojawiać się w takiej sytuacji.
Warto pamiętać, że wsparcie osoby przeżywającej kryzys samobójczy nie opiera się na dawaniu gotowych rad, lecz na wrażliwości i obecności przy człowieku doświadczającym cierpienia. Zadaniem osoby wspierającej nie jest wchodzenie w rolę terapeuty, lecz wysłuchanie oraz zachęcenie do skorzystania z profesjonalnej pomocy. Podejmując dialog z osobą, u której podejrzewamy występowanie myśli samobójczych, należy pamiętać o kilku zasadach.
Zadbaj o odpowiednie miejsce i czas
Rozmowa o kryzysie (nie tylko samobójczym) jest bardzo intymnym spotkaniem, które może być trudne dla obu stron. Wymaga odsłonięcia własnych uczuć i trudności, które często mogą wiązać się z silnym poczuciem wstydu powodowanym postrzeganiem ich jako przejawu własnej słabości. Dlatego należy zadbać o to, aby przestrzeń rozmowy zapewniała prywatność i poczucie bezpieczeństwa oraz zarezerwować odpowiednią ilość czasu, aby uniknąć pośpiechu.
Słuchaj i bądź
Osoby w kryzysie często doświadczają silnego poczucia osamotnienia. Boją się ujawnić swoje uczucia ze strachu przed reakcją otoczenia, niezrozumieniem lub oceną. Kontynuuj rozmowę kierując się empatią i współczuciem — zrezygnuj z oceniania, podważania i bagatelizowania problemu („inni mają gorzej”, „masz przecież wspaniałe życie”), czy nakłaniania do zaprzestania myślenia o samobójstwie. Zapewnij osobę w kryzysie, że słuchasz i starasz się zrozumieć.
Nie unikaj trudnych pytań
Jednym ze szkodliwych mitów na temat samobójstwa jest przekonanie, że bezpośrednie zapytanie osoby o to, czy ma myśli samobójcze, może sprowokować ją do targnięcia się na własne życie. To przekonanie często powstrzymuje bliskich przed podjęciem działania.
Jak podkreśla dr Patryk Stecz, psycholog i psychosuicydolog z poradni Calmnest:
„Ludzie wierzą, że nie należy pytać o ten temat, dlatego że może uruchomić proces samobójczy. Jest to błędne myślenie — milczenie nie prowadzi do niczego konstruktywnego. Rozmowa o myślach samobójczych ich nie nasila — wręcz przeciwnie, ma szansę je w danym momencie obniżyć, a także pozwolić przyjrzeć się problemom, które za nimi stoją.”
W rzeczywistości rozpoczęcie rozmowy pozwala uwolnić nagromadzone napięcie, co już samo w sobie może przynieść ulgę. Należy zrobić to łagodnie, jednocześnie stanowczo mówiąc o tym, co nas niepokoi, podkreślając chęć zrozumienia i pomocy. Możesz wprowadzić ten temat stopniowo, zaczynając od ogólnego pytania o doświadczane trudności i samopoczucie, powoli zawężając rozmowę do tematu myśli i tendencji samobójczych. Ważne jednak, aby samo pytanie było konkretne i jasno wskazywało na to, co nas niepokoi — unikaj metafor i „łagodnych” określeń.
Nie próbuj naprawiać sytuacji na siłę
Często naszym pierwszym odruchem na wiadomość o kryzysie bliskiej osoby jest szybkie szukanie rozwiązań — „Wszystko się ułoży, zobaczysz”, „Spróbuj relaksacji, mnie pomogła”, itp. To naturalne, że chcemy sprawić, aby ważna dla nas osoba poczuła się lepiej. Jednak nie zawsze jest to pomocne, zwłaszcza jeśli uniemożliwia jej wysłuchanie. Powierzchowne i niedopasowane do potrzeb sugestie mogą zrazić bliską osobę i wzmocnić jej przekonanie o byciu niezrozumianym.
Czasami odruch ten pojawia się w odpowiedzi na nasze emocje — szybkie rozwiązanie problemu drugiej osoby obniża odczuwane przez nas napięcie i przywraca poczucie kontroli nad sytuacją. Tymczasem wsparcie w kryzysie samobójczym nie polega na posiadaniu gotowych odpowiedzi, ale na uważności, empatii i gotowości do bycia obok osoby cierpiącej.
Dr Patryk Stecz mówi o tym wprost:
„Nieocenianie tej osoby, nielitowanie się, nieudzielanie rad. Kiedy słyszymy te wszystkie ‚nie’ — może się wydawać, że wsparcie jest trudne, bo nie wiadomo, co właściwie robić. A rozwiązanie jest proste: czas, uwaga i troska.”
Akceptacja
Najważniejszym elementem rozmowy z osobą w kryzysie jest zaakceptowanie jej uczuć i trudności. Bycie z drugim człowiekiem w jego cierpieniu jest istotnym czynnikiem leczącym. Możesz uznać uczucia i prawo do ich przeżywania poprzez takie komunikaty jak: „Masz prawo czuć to, co czujesz”, „Twoje uczucia są zrozumiałe”, „Jestem tu, aby cię wysłuchać”.
Reakcja
Jedną z form pomocy w przypadku występowania myśli samobójczych jest poszerzenie perspektywy osoby w kryzysie, która często doświadcza tzw. zawężenia poznawczego. Nie oznacza to przejmowania odpowiedzialności za jej życie — naszym zadaniem jest jedynie wskazanie działań, które można podjąć w danej sytuacji. Najczęściej takim rozwiązaniem będzie skorzystanie z profesjonalnej pomocy — psychologa, terapeuty lub psychiatry. W przypadku takiej propozycji warto także spróbować zmniejszyć lęk i niepewność, które mogą towarzyszyć osobie w kryzysie w kontekście pierwszej wizyty u specjalisty. Możesz pomóc np. w znalezieniu odpowiedniego specjalisty lub umówieniu wizyty.
W sytuacji podejrzenia bezpośredniego zagrożenia życia osoby w kryzysie (np. intensywnych myśli samobójczych, tendencji, konkretnego planu samobójczego) lub innych osób (np. gróźb o zrobieniu krzywdy komuś z otoczenia) należy niezwłocznie wezwać zespół ratownictwa medycznego lub udać się na najbliższą izbę przyjęć szpitala.
Kiedy potrzebujesz wsparcia specjalisty
Jeśli Ty lub bliska osoba potrzebujecie wsparcia w kryzysie psychicznym — dr Patryk Stecz, psycholog i psychosuicydolog, przyjmuje pacjentów w poradni Calmnest w Łodzi oraz online. Specjalizuje się w pracy z osobami doświadczającymi myśli samobójczych, ich bliskimi i osobami po próbach samobójczych. Umów konsultację z dr Patrykiem Steczem — link do rezerwacji wizyty znajdziesz na stronie poradni Calmnest.
Bezpłatne numery wsparcia
Jeśli jesteś w kryzysie, możesz skorzystać z bezpłatnej pomocy telefonicznej i online:
Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym — 800 702 222
Ogólnopolska Poradnia Telefoniczna dla Osób Przeżywających Kryzys Emocjonalny — 116 123
Numer alarmowy w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia — 112
Telefon Zaufania dla Mężczyzn — 608 271 402 (wtorek 17.00–19.00, środa 18.00–20.00, czwartek 19.00–21.00)
Serwis internetowy „Życie warte jest rozmowy” — https://zwjr.pl/
Źródła:
Freedenthal, S. (2024). Gdy bliska osoba ma myśli samobójcze: Jak ją zrozumieć i wesprzeć oraz jak zadbać o siebie. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Hołyst, B. (red.). (2024). Suicydologia. Wolters Kluwer.
Kicińska, L., Palma, J. (2023). Pierwsza pomoc emocjonalna. Poradnik. Fundacja Adamed
Witkowska, H. (2022). Życie mimo wszystko. Rozmowy o samobójstwie. Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
