Spektrum możliwości – czym jest spektrum autyzmu (ASD)

Obecnie w przestrzeni publicznej coraz częściej podejmowany jest dialog na temat neuroróżnorodności, czyli możliwych naturalnych różnic w budowie ludzkiego mózgu, w tym o spektrum autyzmu (ASD). W oficjalnych klasyfikacjach ASD zaliczane jest do kategorii zaburzeń neurorozwojowych, charakteryzujących się trudnościami w komunikacji społecznej i nawiązywaniu relacji interpersonalnych. Mimo to współcześnie coraz częściej odchodzi się od klasycznego postrzegania spektrum autyzmu jedynie jako klinicznego zaburzenia. Wiele badań wskazuje, że ASD dotyczy odmiennego sposobu funkcjonowania mózgu, który wiąże się zarówno z wyzwaniami, jak i unikalnymi zdolnościami. 

Pogląd ten znajduje odzwierciedlenie w sposobie pracy specjalistów, którzy w procesie terapii skupiają się na analizie indywidualnych potrzeb i zasobów pacjentów oraz wspierają ich w realizacji celów. Niektóre trudności związane z neuroatypowym funkcjonowaniem mózgu mogą realnie pogarszać jakość życia i relacji. Dlatego ważnym elementem wsparcia osób z ASD jest otwartość i akceptacja ze strony najbliższego środowiska. 

Diagnoza 

Spektrum autyzmu jest zaburzeniem neurorozwojowym, co oznacza, że pierwsze oznaki pojawiają się jeszcze w okresie dzieciństwa. Do charakterystycznych objawów należą m.in.:

Trudności w inicjowaniu i podtrzymywaniu komunikacji interpersonalnej i wzajemnych interakcji

Objawy z tej grupy mogą obejmować trudności w obszarach takich jak np.:

• rozumienie i reakcje na komunikaty werbalne i niewerbalne, 
• adekwatne reakcje niewerbalne (kontakt wzrokowy, gesty, mimika), 
• zdolność do inicjowania rozmów, 
• świadomość społeczna, 
• rozumienie metafor i żartów, 
• w przypadku dzieci także trudność w tworzeniu relacji rówieśniczych.

Powtarzalne i nieelastyczne wzorce zachowań lub zainteresowań 

Mogą one obejmować np.: 

• trudności w przystosowywaniu się do nowych sytuacji, 
• przywiązanie do rutyny (podążanie znanymi trasami, stałe godziny posiłków) i reagowanie niepokojem na jej zmianę, 
• nadmierne przestrzeganie zasad (np. podczas gier), 
• uporczywe zaabsorbowanie pozornie bezcelowymi czynnościami (np. układaniem klocków, sortowaniem przedmiotów), 
• powtarzające się stereotypowe ruchy motoryczne (np. kołysanie się na krześle, machanie rękoma), 
• nadwrażliwość na bodźce sensoryczne. 

Wskazane zachowania to charakterystyczne obszary, które mogą stanowić wyzwanie dla osób z ASD. Warto jednak pamiętać, że manifestacja tych trudności (to, w jaki sposób będą się objawiać) może znacząco różnić się u poszczególnych osób. 

Diagnoza spektrum autyzmu jest zwykle stawiana we wczesnym dzieciństwie, jednak coraz częściej zdarza się, że jest rozpoznawana po raz pierwszy dopiero w dorosłości. Wiąże się ze wzrostem świadomości społeczeństwa w kontekście szeroko rozumianego zdrowia psychicznego. Diagnozowanie dorosłych w kierunku ASD stanowi duże wyzwanie dla specjalistów i wymaga szerokiej wiedzy oraz dokładnego poznania historii pacjenta. 

Leczenie 

Warto pamiętać, że spektrum autyzmu nie jest jednolitym zaburzeniem i jego obraz może znacznie różnić się u konkretnych osób (stąd nazwa „spektrum”). W związku z tym sposób leczenia zależy od rodzaju i nasilenia objawów oraz ich wpływu na życie pacjenta. Niekiedy mogą one na tyle utrudniać funkcjonowanie, że będą wymagać wsparcia farmakologicznego, podczas gdy w innym przypadku wystarczającą formą pomocy będzie wsparcie psychologiczne lub terapia. W każdej sytuacji wybór sposobu leczenia wymaga indywidualnego podejścia i dokładnego wywiadu klinicznego.

Wsparcie 

Spektrum autyzmu nie jest zaburzeniem w klasycznym rozumieniu — nie można się z niego „wyleczyć”, a niektóre objawy (np. nadwrażliwość sensoryczna) są względnie stałe. Nie oznacza to jednak, że nie ma sposobów na poprawę funkcjonowania osób z diagnozą ASD. Dzięki odpowiednim działaniom i pomocy specjalistów możliwe jest wypracowanie sposobów radzenia sobie z trudnościami wynikającymi z objawów. 

• Prawidłowa diagnoza — ze względu na złożoność objawów i częste współwystępowanie z innymi zaburzeniami (m.in.: lękowymi, depresyjnymi czy ADHD) postawienie prawidłowego rozpoznania może być trudne nawet dla doświadczonych diagnostów; jednocześnie stanowi ono podstawę dalszych działań i decyduje o skuteczności leczenia.
  
• Wsparcie farmakologiczne — przy bardzo silnym nasileniu doświadczanych trudności konieczne może być zastosowanie odpowiednich leków, które pomogą wyciszyć objawy i umożliwią np. podjęcie terapii.
  
• Wsparcie psychologiczne i/lub psychoterapia — specjalista może pomóc wypracować długotrwałe strategie radzenia sobie z objawami, co poprawi poziom funkcjonowania osoby z diagnozą spektrum autyzmu oraz wesprze ją w realizacji celów.
  
• Psychoedukacja — zapewnienie odpowiedniej wiedzy zarówno samemu pacjentowi, jak i jego najbliższym pomaga lepiej zrozumieć naturę ASD i związanych z nim trudności.
  
• Terapia par i rodzin — specjalista może pomóc poprawić komunikację w parze/rodzinie oraz wspierać jej członków w wyrażaniu własnych potrzeb, co często może stanowić trudność dla osoby z diagnozą ASD.
  
• Budowanie świadomości społecznej oraz promowanie idei dostępności — projektowanie przestrzeni z uwzględnieniem potrzeb osób neuroatypowych (np. zmniejszenie jasności światła czy głośności muzyki) może ułatwić ich codzienne funkcjonowanie oraz przeciwdziałać stygmatyzacji i szkodliwym mitom.

Jeśli ten temat jest Ci bliski — dotyczy Ciebie lub kogoś z Twojego otoczenia — nie musisz zostawać z nim sam. W Calmnest oferujemy konsultacje oraz proces diagnozy, które pomagają uporządkować wątpliwości i lepiej zrozumieć własne doświadczenia. Psycholog w Łodzi może być wsparciem na każdym etapie tej drogi — w tempie dopasowanym do Twoich potrzeb.

• Źródła:

• Danielewicz, D. (2022). Dorośli w spektrum autyzmu – specyfika funkcjonowania, potrzeby, ograniczenia, możliwości. Psychologia Wychowawcza, (24), 23–35. https://doi.org/10.5604/01.3001.0016.0962

  Dudek, D. (red.). (2024). Psychiatria. Kompendium. PZWL Wydawnictwo Lekarskie.

  Winczura, B. (2019). Wczesne rozpoznawanie autyzmu u małych dzieci – sygnały ostrzegawcze dla diagnozy zaburzeń ze spektrum autyzmu. Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 19(2), 216–225. https://doi.org/10.15557/PiPK.2019.0022